SÜRGÜNDEN VATANA: KIRIM TATAR SİNEMASI İSTANBUL’DA

İstanbul, 17 Eylül 2026 tarihinde yalnız bir film festivaline değil, bir halkın yüz yıllık görsel hafızasına tanıklık ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı, TİKA, YTB ve Sinema Genel Müdürlüğü destekleri ile Emel Kırım Vakfı tarafından düzenlenen 1. Uluslararası Kırım Film Günleri, Atlas 1948 Sineması’nda Kırım Tatar sinemasının yüz yıllık birikimini uluslararası izleyiciyle buluşturuyor. “Kırım Tatar Sinemasının 100 Yılı” temasıyla gerçekleştirilen festival, Kırım Tatar halkının sürgün, anayurt, kimlik, kültürel hafıza ve insan hakları mücadelesini anlatan filmleri, belgeselleri ve özel etkinlikleri sanatseverlerle buluşturuyor. Festival, yalnızca film gösterimlerinden oluşan bir kültür etkinliği değil; aynı zamanda bir halkın hafızasının, tarihinin ve kültürel mirasının yeniden görünür kılınmasına yönelik önemli bir girişim olarak değerlendirildi. Kırım Tatar sinemasının hikâyesi, 1926 yılında SSCB döneminde çekilen Alim (Aydamak) filmiyle başladı. Ancak bu gelişim süreci, 18 Mayıs 1944’te Stalin rejimi tarafından gerçekleştirilen Kırım Tatar Sürgünü ile kesintiye uğradı. Yüz binlerce Kırım Tatarı anayurtlarından koparıldı; kültürel kurumlar dağıtıldı, sanat ve medya faaliyetleri durduruldu. Buna rağmen sürgün yıllarında korunan fotoğraflar, belgeler, sözlü tarih anlatıları ve daha sonra üretilen film ve belgeseller, Kırım Tatar halkının hafızasının yaşatılmasını sağladı. 1980’li yılların sonlarında başlayan anayurda dönüş hareketiyle birlikte Kırım Tatarlarının hikâyesi yeniden kamusal alanda görünür olmaya başladı. SSCB’nin dağılmasıyla birlikte yasaksız olarak televizyon programları, haber dosyaları ve belgeseller aracılığıyla sürgün tanıkları ilk kez geniş kitlelerle buluştu. 1990 yılında yayımlanan Eza (İftira) belgeseli ve 1994 yılında Zafer Karatay tarafından hazırlanan Kırım belgeseli, bu hafızanın kayıt altınaalınmasında öncü eserler arasında yer aldı. Yıllar boyunca Kırım Tatar tarihi, kültürü ve mücadelesi üzerine çok sayıda film, televizyon programı ve belgesel üretildi. Özellikle Neşe Sarısoy Karatay ve Zafer Karatay tarafından 30 yılı aşkın süredir gerçekleştirilen çalışmalar, yüzlerce tanıklığın kayıt altına alınmasına ve önemli bir görsel hafıza arşivinin oluşmasına katkı sağladı. YÜZ YILLIK GÖRSEL HAFIZANIN İZİNDE Festivalin hazırlık süreci, aynı zamanda Kırım Tatar sinemasının tarihini yeniden araştırma ve belgeleme çalışmasına dönüştü. Yapılan incelemelerde, Kırım Tatar sinemasının yalnızca birkaç filmden ibaret olmadığı; farklı dönemlerde, farklı ülkelerde ve farklı koşullarda üretilmiş geniş bir sinema mirasına sahip olduğu ortaya çıktı. Festivalin yarışma bölümünde 2024–2026 yılları arasında çekilen yaklaşık 30 film ve belgesel değerlendirildi. Yapılan seçki sonucunda Kırım Tatar tarihi, kültürü, kimliği ve toplumsal hafızasıyla doğrudan ilişkili 16 belgesel film uluslararası yarışma programına kabul edildi. Yapay zekâ ve diğer kategorilerdeki yapımlar ise özel gösterimlerde izleyiciyle buluşturuldu. Festival seçkisinde yer alan yapımlar; sürgün, anayurt, aidiyet, kültürel hafıza, dil, gelenekler, insan hakları ve kültürel direniş gibi temaları ele alıyor. Bu yönüyle festival, yalnızca geçmişe dönük bir hatırlama etkinliği değil; günümüz Kırım Tatar toplumunun yaşadığı sorunları ve geleceğe dair umutlarını da sinema aracılığıyla görünür kılıyor. Festival programında, Kırım Tatar sinemasının dönüm noktaları arasında kabul edilen yapımlara da özel yer ayrılıyor. GEÇMİŞTEN GELECEĞE BİR KÜLTÜREL KÖPRÜ Festivalin en önemli hedeflerinden biri, Kırım Tatar sinemasının yüz yıllık tarihini görünür kılmak ve bu mirası gelecek kuşaklara aktarmak. Bu nedenle festival yalnızca bir gösterim etkinliği değil; aynı zamanda araştırma, arşivleme ve kültürel miras çalışması niteliği taşıyor. 1. Uluslararası Kırım Film Günleri, geçmişin tanıklıklarını bugünün seyircisiyle buluştururken, Kırım Tatar sinemasının ikinci yüzyılına da güçlü bir başlangıç yapmayı hedefliyor. Çünkü bu filmler yalnızca bir sinema tarihini değil; anayurdunu kaybetmiş ama hafızasını korumayı başarmış bir halkın hikâyesini anlatıyor. FESTİVALİN ANNESİ: NEŞE SARISOY KARATAY 1.Uluslararası Kırım Film Günleri’nin sanat danışmanlığını yönetmen ve belgesel yapımcısı Neşe Sarısoy Karatay üstleniyor. Kırım Tatar tarihi, sürgün ve kültürel hafıza üzerine uzun yıllardır çalışmalar yürüten Neşe Sarısoy Karatay, eşi ve meslektaşı aynı zamanda festival başkanı Zafer Karatay ile birlikte üç yılı aşkın bir süredir festivalin hazırlıkları için kapsamlı bir araştırma gerçekleştirdi. Bu süreçte yalnızca güncel filmler değil, yaklaşık yüz yıllık Kırım Tatar sinema tarihi incelendi; farklı ülkelerde üretilen film ve belgeseller taranarak önemli bir arşiv çalışması yapıldı. Neşe Sarısoy Karatay, 1990’lı yıllardan itibaren Kırım Tatarlarının anayurda dönüş sürecini, sürgün tanıklıklarını ve kültürel mirasını konu alan çok sayıda televizyon programı ve belgesel filme imza attı. Kırımoğlu: Bir Halkın Mücadelesi, Gamalı Haç ile Kızıl Yıldız Arasında ve sürgün temalı birçok yapım, bu çalışmalar arasında yer alıyor. Festival Danışmanı Neşe Sarısoy Karatay, Uluslararası Kırım Film Günleri’nin yalnızca bir festival olarak değil, Kırım Tatar sinemasının yüz yıllık tarihini araştıran, belgeleyen ve görünür kılan bir kültürel hafıza projesi olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor. Karatay’a göre festivalin temel amacı, geçmişte üretilen eserlerle günümüz yapımlarını aynı çatı altında buluşturarak Kırım Tatar sinemasının sürekliliğini ortaya koymak ve yeni kuşak sinemacıları teşvik etmek.